Bir sabah Buenos Aires’te bir kafede oturuyorsunuz. Yan masada iş çıkışı sohbet eden iki arkadaş, ellerinde küçük bir kabı birbirlerine uzatıp duruyor. Arada bir termostan sıcak su ekleyip aynı metal pipetten içiyorlar. Elinizdeki kahve birden yalnızlaşıveriyor. İşte Arjantin’de mate içmek tam olarak böyle bir şey; kahvenin ya da çayın ötesinde, bir bağ kurma biçimi. Sadece bir içecek değil, adeta bir iletişim dili.
MATE NEDİR, NEREDEN GELİR?
Mate aslında bir bitki demek. Ilex paraguariensis yani Paraguay çobanpüskülü denilen bu ağacın yapraklarını kurutup bir nebze kavuruyorlar. Elde edilen kuru yapraklara yerba mate diyorlar. İçeceğin kendisi de bu bitkinin sıcak suyla buluşmasından doğuyor. Tarihi, İspanyol öncesi döneme, Guaraní yerlilerine kadar uzanıyor. Onlar yaprakları çiğniyor ya da suyla karıştırıp enerji verici bir iksir olarak kullanıyormuş. Cizvit misyonerleri sayesinde ünü Güney Amerika’ya yayılıyor ve bugün Arjantin, Uruguay, Paraguay ile Brezilya’nın güneyinde resmen bir kültür haline geliyor.
Arjantin’de tüketim o kadar yaygın ki, kişi başına yıllık ortalama 6-7 kilogram yerba mate tüketiliyor. Bu rakam, ülkenin bu içecekle olan ilişkisini net şekilde gösteriyor. Sabah kahvaltısında, iş yerinde, okulda, parkta, plajda, hatta arabada giderken bile ellerde bir mate görürsünüz. Termoslar neredeyse vücudun bir parçası gibidir.
OLMAZSA OLMAZLAR: MATE TAKIMI
Mate içmek için bazı temel malzemelere ihtiyacınız var. İşin güzel tarafı, bu malzemeler kişiden kişiye değişebiliyor ve herkesin kendine göre bir zevki var.
- Mate Kabı: Geleneksel olarak su kabağından yapılıyor. Ama ahşap, silikon, metal ya da porselen seçenekler de mevcut. Herkesin evinde birkaç farklı mate kabı bulunuyor. Yeni bir kaba ilk kullanımdan önce “curar” denilen bir işlem uygulanıyor; yani kabı mate çayıyla iyice sıvayıp kurutuyorlar. Bu, kabın ömrünü uzatıyor ve tadını oturtuyor.
- Bombilla: İşte o metal pipet. Genellikle paslanmaz çelik ya da gümüşten yapılıyor. Bir ucu içeceğe dalan kısımda süzgeç gibi küçük delikler var. Bu delikler, içtiğiniz suyun gelmesini sağlarken yaprak parçacıklarının ağzınıza gelmesini engelliyor. Farklı modelleri var; düz olanlar, yaylı olanlar, altın kaplama olanlar…
- Termos: Mate suyunun sıcak olması şart. Ama kaynar su kesinlikle yasak. İdeal sıcaklık 70-80°C arası. Kaynar su yaprağı yakar, acı bir tat verir ve sağlığa zararlı olabiliyor. Bu yüzden Arjantinliler evden çıkarken termosa doldurdukları suyun sıcaklığını ayarlayarak çıkıyor.
- Yerba Mate: Piyasada onlarca çeşit var. Kimi daha hafif, kimi daha yoğun, kiminde nane ya da portakal kabuğu gibi aromalar var. En bilinen markalardan bazıları Taragüi, Amanda, La Merced, Rosamonte ve Playadito. Herkesin damak tadına göre bir favori markası var.
MATE HAZIRLAMA SANATI
İlk kez deneyecek biri için hazırlık aşaması biraz karmaşık görünebilir. Ama birkaç kez yapınca otomatikleşiyor. Önce mate kabının yaklaşık üçte ikisini ya da dörtte üçünü yerba ile dolduruyorsunuz. Ardından kabı avucunuzla kapatıp ters çevirip bir iki kez sallıyorsunuz. Bu, toz kısmın üste çıkmasını sağlıyor. Sonra kabı hafifçe yan yatırıp içindeki yerbayı tek kenara yığıyorsunuz. Bu şekilde kabın bir tarafı boş kalıyor, bir tarafı yerba dolu.
Boş kalan kısma önce biraz ılık su döküyorsunuz. Bu, yaprakların şişmesi ve acılığın azalması için önemli. Birkaç dakika bekledikten sonra bombillayı o boşluğa, şişen yaprakların dibine kadar yerleştiriyorsunuz. Artık sıcak suyu (70-80°C) aynı noktadan, bombillanın olduğu yere dökerek içmeye hazır hale getiriyorsunuz. İlk yudumlar genelde biraz acı olabiliyor ama zamanla tadına varıyorsunuz.
BİR PAYLAŞIM RİTÜELİ OLARAK MATE
Mate’nin en önemli yanı bu. Evde, işte ya da arkadaş toplantısında bir kişi cebador yani sunucu oluyor. Bu kişi mate’yi hazırlıyor, ilk yudumu kendisi alıyor (çünkü ilk yudum genelde en acı olandır ve sunucu tadı kontrol eder), sonra tekrar sıcak su ekleyip yanındakine uzatıyor. Sırayla herkes aynı mate kabından, aynı bombillayla içiyor.
Burada yazılı olmayan birkaç kural var:
- Mate size uzatıldığında, kesinlikle bombillayı elinizle tutmuyorsunuz.
- İçtikten sonra “gracias” (teşekkürler) diyorsunuz. Bu, artık içmek istemediğiniz anlamına geliyor. Eğer teşekkür etmezseniz, sunucu size tekrar mate vermeye devam ediyor.
- İçerken ses çıkarmamaya dikkat ediyorsunuz (bombillanın dibine kadar indiğinde ses gelir ama bu biraz kaçınılması gereken bir durum).
- Sunucu, gelen herkese eşit davranıyor ve sırayı bozmuyor.
Bu ritüel, sohbetin doğal bir parçası. Konuşurken, tartışırken, gülerken elden ele dolaşan bu sıcak içecek, insanları birbirine bağlıyor. Mate yalnız içilmez diye bir şart yok aslında, birçok Arjantinli sabah kahvaltısında yalnızken de içiyor. Ama asıl anlamını paylaşırken kazanıyor.
MATE’NİN FAYDALARI VE ETKİLERİ
Mate’nin bu kadar sevilmesinin bir nedeni de içerdiği maddeler. Kafein, teobromin ve teofilin gibi uyarıcılar içeriyor. Bu yüzden kahveye benzer bir enerji veriyor ama daha yumuşak bir geçişle. Konsantrasyonu artırdığı, zihni açtığı söyleniyor. Ayrıca antioksidan deposu olduğu, sindirime yardımcı olduğu da biliniyor.
Tabii her şeyde olduğu gibi aşırıya kaçmamak gerekiyor. Çok sıcak içmek uzun vadede yemek borusu sağlığı açısından risk oluşturabiliyor. Ayrıca aşırı tüketimde uykusuzluk ya da çarpıntı gibi etkiler de görülebiliyor. Ama ölçülü tüketildiğinde keyifli ve faydalı bir içecek.
ARJANTİN’DE MATE: GÜNCEL BİR BAKIŞ
Arjantin’de mate sadece bir içecek değil, aynı zamanda ekonomik bir gösterge de. Yerba mate fiyatları enflasyon oranlarıyla birlikte anılıyor. www.arjantinrehberi.com.tr içerik editörünün ulaştığı bilgilere göre, 2024 yılı itibarıyla bir kilogram yerba mate’nin fiyatı ortalama 2000 ila 4000 Arjantin Pezosu arasında değişiyor. Tabii bu fiyatlar döviz kurlarına ve enflasyona bağlı olarak sürekli güncelleniyor. Termos ve mate kabı fiyatları ise marka ve malzemeye göre oldukça değişkenlik gösteriyor.
Son yıllarda dünyada da popülerliği artıyor. Özellikle ABD ve Avrupa’da sağlıklı yaşam trendleriyle birlikte mate’ye ilgi büyümüş durumda. Artık birçok ülkede aktarlarda ya da özel dükkanlarda yerba mate bulmak mümkün. Hatta soğuk versiyonu olan tereré (soğuk su ve genellikle limonla yapılıyor) özellikle yaz aylarında tercih ediliyor.
Arjantin’de mate tüketimi o kadar yaygın ki, plajlarda elinde termosla gezen insanlar, iş yerlerinde masasının üstünde mate kabı bulunmayan neredeyse kimse yok. www.arjantinrehberi.com.tr içerik ekibinin incelemeleri sonucu gördüğümüz kadarıyla, ofislerde çay-kahve molası yerine mate molası vermek çok daha yaygın. Herkesin kendi kabı ve termossu var, ama ortak bir mate de dolaşabiliyor. Bu, iş arkadaşları arasında samimiyeti artıran güzel bir gelenek.
MATE İÇMEK BİR KERE BAŞLAYINCA…
Bir kere alıştınız mı, tadı damağınızda kalıyor. Acımtırak, hafif dumanlı, otumsu bu içecek, zamanla içinizi ısıtan bir arkadaş gibi oluyor. Paylaştıkça güzelleşiyor, sohbetin rengini değiştiriyor. Arjantin’e yolunuz düşerse ya da bir Arjantinli tanıdığınız olursa, uzatılan mateyi geri çevirmeyin derim. Belki ilk yudumda biraz yadırgarsınız ama o an o çemberin bir parçası olduğunuzu hissetmek, size bu içeceğin neden bir ritüel olduğunu anlatacaktır. Elinizde sıcacık bir mate, karşınızda sohbet edecek bir dost… Hayatın yavaşladığı, anın tadına varıldığı o küçük molalar işte böyle başlıyor.