Buenos Aires’ten batıya doğru araba sürerken şehir bir anda geride kalıyor. Yüksek binaların yerini önce banliyöler, ardından sonsuz gibi görünen düzlükler alıyor. Camdan dışarı baktığınızda ufuk çizgisiyle buluşan yeşil bir halı var karşınızda. İşte Arjantin Pampaları’nın tam ortasındasınız. Rüzgâr uzun otların arasında dalgalar yaratırken aklınıza gelen ilk soru şu oluyor: Bu geniş coğrafya nasıl bir ekosisteme ev sahipliği yapıyor?
PAMPALARIN COĞRAFİ SINIRLARI VE İKLİMİ
Pampalar, Arjantin’in orta ve doğu kesimini kaplayan dev bir ova. Kabaca 750 bin kilometrekarelik bir alandan söz ediyoruz. Bu, Türkiye’nin yüzölçümüne yakın bir büyüklük. Kuzeyde Gran Chaco bölgesiyle, batıda And Dağları’yla, güneyde Patagonya’yla komşu. Doğuda ise Atlantik Okyanusu’na kıyısı var. İklimi genelde ılıman ve nemli. Doğu kesimleri daha fazla yağış alıyor, yıllık ortalama 1000 milimetreye kadar çıkabiliyor. Batıya gidildikçe yağış azalıyor, yerini daha kurak bir iklime bırakıyor. Bu iklim farklılıkları, bitki örtüsünün de çeşitlenmesine neden oluyor. Yazlar sıcak ve nemli geçerken, kışlar ılıman ve daha kurudur. Zaman zaman güneyden esen soğuk rüzgârlar (pampero) sıcaklığı aniden düşürebiliyor.
BİTKİ ÖRTÜSÜ VE DOĞAL EKOSİSTEM
Pampaların doğal bitki örtüsü, uzun boylu otlardan oluşan bir bozkır. Ama bu otlar, bizim bildiğimiz kuru bozkırlardan biraz farklı. Yağışın bol olduğu bölgelerde otların boyu bir metreyi geçebiliyor. Eskiden bu otlaklarda geyik, rhea (Amerikan devekuşu), pampa tilkisi gibi birçok hayvan türü yaşıyormuş. Ne yazık ki bugün bu doğal ekosistemin büyük kısmı yok olmuş durumda. Yerli bitki örtüsünün sadece yüzde 5’i bozulmadan kalabilmiş. Bunlar da genellikle tarıma elverişsiz ya da koruma altındaki bölgelerde varlığını sürdürüyor. Otlakların yanı sıra, su kenarlarında “talares” denilen küçük ormanlık alanlar da var. Selvi benzeri ağaçların oluşturduğu bu ormancıklar, biyolojik çeşitlilik için önemli sığınaklar.
TARİHİ SÜREÇTE PAMPALARIN DÖNÜŞÜMÜ
İspanyollar Güney Amerika’ya ayak bastığında Pampalar uçsuz bucaksız bir otlakmış. Yerli halklar burada avcılık ve toplayıcılıkla geçiniyormuş. 16. yüzyılda İspanyolların getirdiği atlar ve sığırlar, bölgenin kaderini değiştirmiş. Hayvanlar hızla çoğalmış ve kısa sürede vahşi sürüler oluşturmuş. 18. yüzyılda bu hayvanları avlayarak deri ve et ticareti yapan gaucholar ortaya çıkmış. 19. yüzyılın ikinci yarısında ise işler tamamen değişmiş. Dikenli tellerin icadıyla özel mülkiyet kavramı Pampalar’a girmiş. Büyük çiftlikler (estancia) kurulmuş, hayvancılık daha düzenli hale gelmiş. 20. yüzyılda tarım devrimiyle birlikte Pampalar’ın çehresi bambaşka bir hal almış. Özellikle soya fasulyesi ekimi, son 30 yılda inanılmaz bir hızla yayılmış. Bugün Pampalar, Arjantin’in tarımsal üretiminin kalbi konumunda.
EKONOMİK ÖNEM: TAHIL AMBARI VE HAYVANCILIK
Arjantin dendiğinde akla gelen ilk şeylerden biri kaliteli sığır eti ve bol bol tahıl. Pampalar işte bu ünün kaynağı. Ülkenin tarımsal üretiminin aslan payı buradan geliyor. Soya, mısır, buğday ve ayçiçeği en çok ekilen ürünler. Arjantin, dünyanın en büyük soya fasulyesi ihracatçılarından biri. Ayrıca mısır ve buğdayda da ilk sıralarda. Hayvancılık da en az tarım kadar önemli. Pampalar’da milyonlarca baş sığır otluyor. Bu sığırların büyük kısmı, Pampalar’ın verimli meralarında besleniyor. Ardından dünyaca ünlü Arjantin bifteği olarak sofralara ulaşıyor. Ama bu yoğun üretimin bir bedeli var. Toprak sürekli ekildiği için yoruluyor, verim düşüyor. Çiftçiler daha fazla gübre ve ilaç kullanmak zorunda kalıyor. Bu da başka sorunları beraberinde getiriyor.
GÜNCEL EKOLOJİK TEHDİTLER
Pampalar’ın ekosistemi bugün ciddi tehditler altında. En büyük sorunlardan biri monokültür, yani tek tip ürün ekimi. Özellikle soya, her yıl aynı tarlaya ekildiğinde toprağın dengesini bozuyor. Topraktaki organik madde azalıyor, erozyon artıyor. Rüzgâr ve yağmur, verimli toprağı alıp götürüyor. Arjantin Rehberi içerik ekibinin incelemeleri sonucu, Pampalar’da her yıl ortalama 3 ton toprağın hektar başına kaybolduğu tahmin ediliyor. Bir diğer sorun su kaynaklarının kirlenmesi. Tarımda kullanılan kimyasal gübreler ve pestisitler, yağmurla birlikte nehirlere ve yeraltı sularına karışıyor. Bu durum hem insan sağlığını hem de su canlılarını tehdit ediyor. Ayrıca genetiği değiştirilmiş soya tohumlarının yaygınlaşması, biyoçeşitliliği azaltan bir başka faktör. Yerli bitki türleri bu rekabette tutunamıyor. İklim değişikliği de cabası. Kuraklık dönemleri uzuyor, şiddetli yağışlar ise selleri tetikliyor.
KORUMA ÇALIŞMALARI VE SÜRDÜRÜLEBİLİR GELECEK
Tüm bu olumsuzluklara rağmen umut veren gelişmeler de var. Arjantin hükümeti ve bazı sivil toplum kuruluşları, Pampalar’ın kalan doğal alanlarını korumak için çalışıyor. Ulusal Parklar İdaresi’ne bağlı birkaç koruma alanı bulunuyor. Örneğin Buenos Aires’in güneyindeki Campos del Tuyú Ulusal Parkı, pampa geyiğinin son sığınaklarından biri. Bir de Tarım Bakanlığı’na bağlı INTA (Ulusal Tarım Teknolojisi Enstitüsü) var. INTA, çiftçilere sürdürülebilir tarım yöntemleri konusunda eğitim veriyor. Ürün rotasyonu, doğrudan ekim (toprağı sürmeden ekim) gibi teknikler yaygınlaştırılmaya çalışılıyor. Doğrudan ekim, toprağın nemini koruyor ve erozyonu azaltıyor. Ayrıca bazı çiftlikler organik tarıma geçerek daha çevreci bir üretim modeli benimsiyor. Bu ürünler uluslararası pazarlarda daha yüksek fiyata alıcı buluyor.
Pampalar, Arjantin’in ekonomik kalkınmasında oynadığı rolle ülkenin bel kemiği. Ama bu kemiğin sağlam kalması için ekolojiye de kulak vermek gerekiyor. Gelecek nesillerin de bu bereketli topraklarda yaşayabilmesi için bugün atacağımız adımlar çok önemli. Uçsuz bucaksız otlakların rüzgârda dalgalandığı, rheaların özgürce koştuğu günleri hayal etmek belki zor ama imkânsız değil. Yeter ki doğayla uyumlu bir yaşam kurmayı başaralım.